𝗩𝗮𝗻 𝗽𝗮𝘀𝘀𝗶𝗲𝘃𝗲 𝘁𝗼𝗲𝗸𝗶𝗷𝗸𝗲𝗿 𝗻𝗮𝗮𝗿 𝗸𝗮𝗻𝘀𝗿𝗶𝗷𝗸𝗲 𝗰𝗼𝗮𝗰𝗵 – 𝗱𝗲 𝗻𝗶𝗲𝘂𝘄𝗲 𝗿𝗼𝗹 𝘃𝗮𝗻 𝗱𝗲 𝗮𝘀𝘀𝗶𝘀𝘁𝗲𝗻𝘁 (dl 1/4)

Dit is het eerste van een serie van vier artikelen over methodes waarmee assistenten van de hoofdtrainer effectiever spelers naar een hoger plan kunnen brengen. De aanleiding voor het beschrijven van deze methodes komt voort uit observatie van vele trainingen en de rol die met name assistenten tijdens de trainingen invullen.

Bij vele trainingen die bezocht en bekeken werden in de Ere- en eerste divisie in de afgelopen zeven jaar viel op dat er meerdere trainers en assistenten op het veld aanwezig waren. Vaak hadden enkel de hoofdcoaches een rol in het overbrengen van voetbalinhoud naar spelers. De rol van assistenten, keeperstrainers en soms gespecialiseerde trainers, was nagenoeg altijd beperkt. Zij kwamen vaak niet verder dan het aanmoedigen en complimenten geven aan spelers of het observeren van de zijkant. Bij partij en positiespelen van grotere groepen was de rol vrijwel nihil. Het was en is nog steeds een verrassende constatering.

Dat moet anders kunnen was mijn gedachte en gezocht werd naar een methode om de assistenten functioneler en nuttiger in te zetten. Want, hoe mooi zou het zijn als alle vier – tot soms wel zeven coaches – zich inhoudelijk bemoeien met de verbetering van allemaal individuele talenten? Al zijn het er maar twee per training, dan is al veel winst te behalen als dat (op BVO-niveau) zes maal per week gebeurt. Uit gesprekken met trainers en technisch directeuren tot op de hoogste niveaus in Nederland bleek dat de interesse er was voor een methode die assistenten een actievere rol zou geven. Hoofdtrainers en management zagen/zien ook dat er betrekkelijk weinig bijdrage van de rest van de staf was.

Coachmethoden in het veld

In het verleden werden de meeste trainers twee methoden aangeleerd om spelers en speelsters te begeleiden op het veld: Situatief coachen en begeleidend coachen. De eerste is een manier waarbij het spel stilgelegd wordt en er een (korte) uitleg of vraag van de trainer volgt over de situatie. Doel is om de betreffende spelers inzicht te geven in wat er had moeten gebeuren in deze situatie. Oefenen en experimenteren met situatief coachen leerde dat er behoorlijk wat nadelen aan kleven:

• Het spel wordt stilgelegd en dat vinden spelers/speelsters meestal niet fijn.
• Het leermoment is vaak al gepasseerd als het spel wordt gestopt.
• Het is meer gericht op de groep, want een individu in de spotlight zetten en wijzen op verbetering in de groep, is niet prettig voor veel jongeren.
• Spelers weten regelmatig goed aan te geven wat er misgaat als ze om zich heen kijken bij een stopmoment. Het gaat echter om het moment vooraf herkennen en dat wordt met deze methode niet aangepakt.
• Een coach kan het spel maar een aantal keren stopzetten in een oefenvorm (door het eerste nadeel). Daarna besteedt een trainer meestal geen aandacht meer aan het spelprobleem dat verbeterd moet worden. Dat verlaagt het rendement.
• Deze manier van begeleiden in een oefenvorm kan het beste door één persoon gedaan worden en niet door meerdere coaches tegelijk.

Situatief coachen werkt vooral om algemene principes voor een groep spelers aan de orde te brengen. Het is daarom het meest geschikt voor toepassing door de hoofdtrainer en minder voor de assistenten. Voor het coachen van individuen is het een beperkte methode.

Naast bovenstaande aanpak bestaat het begeleidend coachen. Deze methode wordt vaak ingezet. Echter gebeurt dat op een beperkte wijze, bleek uit de vele waarnemingen. Veel verder dan het aanmoedigen, aansporen en complimenteren van de spelers komt het niet. De potentie van deze manier van werken – het begeleidend coachen – is echter vele malen groter dan die van situatief coachen. Voordelen zijn dan:

• Het is door meerdere trainers tegelijk toe te passen.
• Het spel hoeft niet te worden onderbroken.
• Het is makkelijker preventief in te zetten, voordat bepaalde situaties ontstaan.
• Assistenten kunnen hiermee aan de slag gaan terwijl de hoofdcoach de groep begeleid.

Mits goed voorbereid kan begeleidend coachen een bijzonder effectief middel zijn in de coaching van individuen, zo leert de ervaring. Er zijn wel een aantal algemene zaken nodig in de voorbereiding die voor de begeleiding van iedere speler te gebruiken zijn. Deze worden hieronder uitgebreid beschreven. Later wordt in een aantal afzonderlijke artikelen met voorbeelden ingegaan op hoe bepaalde posities in het veld verbeterd kunnen worden. In detail wordt dan aangegeven hoe gecoacht kan worden en op welke inhoud voor een aantal posities in het veld. Uiteraard worden daarvoor een aantal fictieve verbeterpunten bedacht waarmee betreffende spelers te maken hebben.

Uitwerking van de methode

In principe kunnen de meeste positiespelen of partijvormen gebruikt worden voor de begeleiding van individuen op echte voetbalproblemen. De hoofdtrainer kan de groep begeleiden en coachen op bepaalde principes of een speelwijze en tegelijkertijd kunnen de assistenten spelers individueel begeleiden. Zoals gezegd, het vergt degelijke voorbereiding, in feite zoals elke  serieuze training. Er zijn zes stappen te benoemen in het gehele proces van begeleiding van een individu.

1. Analyseren van wedstrijd(en) en training(en)
2. Bespreken van deze analyse
3. Bespreken van de aanpak op het veld
4. Voorbereiden door de coach wat gezegd/gevraagd wordt op het veld dat raakt aan het probleem (en eventuele afstemming op een specifieke oefening)
5. De werkelijke coaching op het veld
6. Evaluatie

Analyse en de bespreking daarvan

Ter voorbereiding gaat een coach aangeven waaraan gewerkt gaat worden. Dit komt voort uit de analyse van het spel van de speler aan de hand van videobeelden. Hiermee kan getoond worden waar het misgaat, maar er moet ook duidelijk worden hoe het wel moet. Dit kan door het geven van uitleg of door het laten zien van videobeelden van bijvoorbeeld (andere) topspelers. Dat laatste spreekt vaak meer. Het is uiteraard mogelijk om zeer gedetailleerd te gaan analyseren, maar voor verbetering van een individu is het zaak om het toe te spitsen op één of enkele kleine aandachtspunten per keer. In de volgende artikelen wordt daar meer in detail op in gegaan. Definieer kort en bondig – maar duidelijk – wat het gewenste spel moet worden. Het is nog beter als de speler zelf met een verbeterpunt komt, want dat maakt het verkrijgen van commitment om eraan te werken ook vaak makkelijker. Geeft de trainer of assistent aan waar de gewenste progressie gemaakt moet worden, dan is het zaak vanuit de speler duidelijk begrip voor het werken aan juist dit onderdeel te krijgen plus en een toezegging om eraan te werken. Zonder deze twee zaken is de missie om verbetering te realiseren een stuk minder kansrijk.

Aanpak op het veld

Tijdens de oefeningen die de hoofdcoach in de grote lijn bewaakt, kunnen assistenten met elk een speler aan de slag gaan. Een positiespel of partijspel is daar prima geschikt voor. Ook in kleinere vormen kan er goed op inhoud gecoacht worden, als er maar even over nagedacht wordt vooraf. Het makkelijkste is als de begeleider in de buurt staat van de betreffende voetballer als de vorm eenmaal loopt. Op een groot veld kan een speler aan de zijkant wellicht nog vanaf de zijlijn begeleid worden. Voor een positie in de as is het raadzaam wel het veld in te stappen en de speler enigszins te volgen. Een gekleurd hesje voor de assistent – met een kleur die niet gebruikt wordt door de spelers – en het kan niet misgaan. Loop als begeleider alleen niet in de weg van het spel. De coach van de betreffende speler moet wel het spel kunnen volgen op een voor de verbetering relevante manier en tegelijk zijn pupil zien. Wat dat betekent voor het positie kiezen wordt in de volgende artikelen uitgelegd aan de hand van de voorbeelden.

Manier van aanspreken

Elke speler heeft een manier van aanspreken waarmee de juiste snaar geraakt wordt, zodat hij gemotiveerd blijft werken aan zijn verbetering. Met welke toon? Welk onderwerp raakt hem? Het gaat om het leren kennen van de speler, interesse tonen. Er zijn diverse theorieën en testen te vinden aan de kant van de psychologie en coaching waarmee een weg naar de juiste toon te vinden is. Het komt neer op het vinden van het juiste profiel van een speler. Dat verwijst dan weer naar de manier waarop hij of zij met deze kenmerken het beste getriggerd kan worden. Natuurlijk is er ook gewoon de weg van het gesprek met de speler en te vragen wat het beste bij hem of haar past. Of, als trainer kun je ook uitleggen wat je gaat doen en vragen of dat het op die manier okay is voor hem. Later – na één of enkele trainingen – kan dat natuurlijk altijd bijgestuurd worden indien dat nodig blijkt.

Met de motivatie samenhangend zijn ook in de woorden die een coach zegt of roept tijdens een positie- of partijspel meerdere methodes te bedenken. Je kunt bijvoorbeeld vragen aan een speler of er hardop gedacht kan worden om te zien wat het patroon is waarin hij of zij denkt. Een speler zou bijvoorbeeld kunnen zeggen: “Ik zie dat de passlijn naar mij nu dicht staat, ik beweeg naar rechts. Mijn medespeler komt te dichtbij, ik beweeg van hem weg. De bal beweegt tussen twee spelers, ik kijk nu om me heen. De bal ligt nu klaar, nu explosief aanzetten de diepte in. Heb ik ruimte om snelheid te maken, zonder buitenspel te staan?” Welke gaten zitten in zijn gedachten? Welke zaken zou de coach willen horen? Daar kan wat mee gedaan worden. Voor veel spelers is het onder woorden brengen van zijn denkwijze echter lastig, soms niet op de laatste plaats omdat er veel zaken in het hoofd omgaan op het veld of omdat de gedachten er onbewust zijn. Een coach kan daarnaast werken met het vragen stellen over de situaties waarin de speler terechtkomt. Bijvoorbeeld: “Waarom beweeg je nu die kant op? Wat draagt dat bij aan je doel? Waar ligt de ruimte nu? Kan die speler die bal geven zoals je die nu vroeg? Startte je te vroeg of te laat? Welke lijn zet je dicht?”

Een derde methode is als begeleider vertellen wat er verwacht wordt van de speler. Denk daarbij aan de volgende voorbeelden: “Ga opengedraaid staan. Vraag diagonaal. Kijk over je rechterschouder. Ga achter de verste centrale verdediger staan.” Zaak is dan wel dat de coach heel goed weet wat past in de speelwijze van het team. Het moet ook voetbal-logisch zijn en de speler moet er in geloven. Dat moet écht vaak gecheckt worden. Denkt hij er anders over, dan kan dat het resultaat in nadelige zin beïnvloeden.

Het kan even duren

Herhaling van het begeleiden op het gebied van één voetbalprobleem is noodzakelijk. Met eenmalige coaching zal er geen blijvend resultaat geboekt worden. Het moet in het systeem van een speler terecht komen en het moet een onbewuste kwaliteit worden. Dat heeft tijd nodig. Consequent bezig zijn tijdens meerdere oefensessies van de hoofdcoach, is essentieel om tot structurele vooruitgang te komen. Per speler, per situatie waarop getraind wordt, zal dat verschillend zijn. Het kan na vier trainingen echt wat opleveren maar ook na vijftien. Dat wil niet zeggen dat een assistent ook zo lang achter elkaar met één onderwerp moet bezig zijn.

Resultaat benadrukken

Geloof in de analyse maar vooral in de aanpak, is een belangrijk gegeven. Het versnelt alles en het versterkt vaak de motivatie. Als begeleider is het zaak te benadrukken als de coaching resultaat heeft. Dat moet ook direct op het veld gebeuren. Eventueel kan dat ook met opnames van de trainingen. Maar het beste werkt het door direct te benoemen van wat er goed gaat tijdens de coaching van de speler. Dat moet wel gerelateerd zijn aan het voetbalprobleem waar aan gewerkt wordt. Voorbeelden daarvan: “Zie je dat je de bal krijgt? Zie je dat je in scoringspositie komt? Zie je dat je tegenstander de bal niet meer ontvangt? Zie je dat het werkt?” Et cetera.

Evaluatie

Per positie is de inhoud van de aanwijzingen en vragen anders. De aanpak, de toon, de manier van motiveren: per speler variëren al deze zaken. Het is een proces van maatwerk dat met aandacht uitgevoerd wordt om het succesvol te maken. Het vraagt om evaluatie om ook dit proces efficiënter te maken. Afstemming met de speler maar ook met de hoofdcoach (en eventueel de aanvoerder) is van belang om het steeds beter in te richten. De coach kijkt ook permanent kritisch naar zichzelf op inhoud en aanpak. Vragen stellen zoals: “Raakt het de speler wat ik doe en zeg? Is er vooruitgang? Ervaart de speler dat ook? Is de vooruitgang meetbaar? Is de analyse goed geweest? Is de inhoud niet te breed? Gaat het op een manier die past in de trainingen?” Het is belangrijk om verder te komen. Speel met alle methodes, de woorden, de analyses, het definiëren van de analyses en leer op die manier.

Gewenning aanpak

Elke nieuwe methode geeft bij de opstart weerstand. Spelers moeten er aan wennen en een hoofdtrainer moet er ruimte voor maken. Er zijn altijd redenen te bedenken om het niet te doen. Ze vallen weg als het resultaat zichtbaar wordt en er gewenning is binnen de staf en spelersgroep. Het heeft ook even tijd nodig om er kundig in te worden. Na verloop van tijd, is de voorbereiding gemakkelijker en ook minder tijdrovend. Als de aanpak op het veld goed is, dan gaan de jongens, meiden, mannen en vrouwen het accepteren en er gemakkelijker in mee. Ze willen dan ook graag geholpen worden op dezelfde wijze.

Assistenten kunnen van grote waarde zijn in het begeleiden van individuen. Het zal niet lang duren dat er cursussen komen om assistenten efficiënter te laten functioneren, daar ben ik van overtuigd. Wellicht is dit een eerste of een extra aanzet. Wat in ieder geval uit ervaring blijkt: Deze aanpak zorgt voor een sterkere binding van de club en de assistent-trainer met de betreffende spelers. Het laat een serieuze investering zien in de voetballers en helpt hen doelgericht te groeien. Groei van spelers levert altijd op. De inbreng en effectiviteit van de hulpcoaches wordt bovendien sterk verbeterd.