Zelfstandigheid op het veld creëren – de menukaart voor drukzetten

Het creëren van zelfstandigheid binnen de spelersgroep is voor mij als trainer-coach van wezenlijk belang. Ik zou het bijna een ultiem doel noemen. In elk team dat ik begeleid werk ik hier bewust naartoe. Bij vrouwenteams voelt dit zelfs nóg belangrijker dan bij mannenteams. Ongeveer zeven jaar geleden ben ik actief gaan zoeken naar manieren om die zelfstandigheid duurzaam te ontwikkelen. Zo ontstond het idee van de “menukaart”.

Met die menukaart bedoel ik: meerdere manieren trainen om één tactisch onderdeel te kunnen uitvoeren. Welke aanpak een team kiest, hangt af van wat de tegenstander op dat moment doet. Na voldoende trainen ontstaat er vrijheid: spelers bepalen zelf, in het veld en in het moment, welke optie van de menukaart het meest effectief is.

Omdat een menukaart nooit alle varianten kan afdekken, horen hier ondersteunende principes bij. In voetbal is de mogelijke variatie immers oneindig. Maar juist die zelfstandigheid helpt een team om meer grip op tegenstanders te krijgen, zonder steeds afhankelijk te zijn van aanwijzingen vanaf de zijlijn. Bovendien worden spelers er beter van: ze leren in het veld analyseren, keuzes maken, leiderschap tonen en verantwoordelijkheid nemen—kwaliteiten die direct bijdragen aan betere prestaties en ontwikkeling.

In deze blog heb ik drie varianten uitgewerkt van druk zetten op de opbouw van de tegenstander. Allemaal sterk vereenvoudigd, en allemaal uitstekend trainbaar—dat weet ik uit ervaring. Het zijn varianten die ik zelf heb ontwikkeld, maar er zijn natuurlijk talloze andere manieren om in vergelijkbare situaties druk te zetten. Voor mij staat de verdedigende organisatie voor een groot deel los van de aanvallende organisatie. Wel moet in elke situatie goed worden nagedacht over de veldposities: wie zet je op welke plek? Welke spits laat je bijvoorbeeld inzakken?

Slimme tegenstanders passen zich op hun beurt óók aan. Dan is het aan de spelers om zelf te herkennen welke oplossingen het meest voor de hand liggen binnen de ondersteunende principes. Daarom heb ik in situatie drie ook toegelicht hoe je reageert wanneer de tegenstander een aanpassing doet.

In Figuur 01 bouwt blauw op in een 1-4-3-3 met de punt naar voren. De nummer 6 van rood neemt de 10 van blauw over. De linie van de drie rode middenvelders kantelt over de andere twee middenvelders én de backs heen. De twee overige spitsen zetten druk op de centrale verdedigers. Daarbij proberen we de bal zoveel mogelijk aan één kant van het veld te houden.

In Figuur 02 bouwt blauw op in een 1-4-3-3 met de punt naar achteren. In dit geval zakt één van de spitsen in om de nummer 6 van de tegenstander op te vangen. De drie middenvelders kantelen over de twee aanvallende middenvelders plus de twee backs, terwijl de twee overgebleven spitsen druk zetten op de centrale verdedigers. Ook hier houden we de bal zoveel mogelijk aan één kant.

In Figuur 03 bouwt blauw op in een 1-4-4-2 met een ruit. Deze situatie is complexer. De spelers op de rode stippellijn kantelen of verplaatsen zich over de spelers op de blauwe stippellijn.
Wordt bijvoorbeeld blauw 2 ingespeeld, dan gebeurt het volgende:

• Rood 10 stapt uit op blauw 2.
• Rood 5 stapt door op blauw 8.
• Rood 2, 3 en 4 worden gezamenlijk verantwoordelijk voor blauw 7 en 9.
• Rood 9 (centrumspits) zakt in op de nummer 6.
• De twee overige spitsen zetten druk op de centrale verdedigers.

Wederom proberen we de bal aan één kant te houden.

Tegenstanders zijn zelden voorspelbaar. Backs kunnen hoger komen te staan, wat betekent dat de rode back aan de balkant moet doorstappen op de back van blauw. De andere rode back kiest dan een positie naast de centrale verdedigers. Het kan ook zijn dat blauw 2 juist inzakt en dat blauw 8 en blauw 7 zich verplaatsen (zoals in Figuur 03a). In dat geval moeten spelers herkennen dat de oplossing anders moet zijn dan in Figuur 03. De afstand die normaal door rood 10 zou worden overbrugd naar blauw 2, wordt te groot. Die is beter te belopen door rood 11. Cruciaal is dat rood 11 dit zelf ziet én dat rood 10 dit communiceert. Vanuit de ondersteunende principes moet deze oplossing ingevuld worden.

Ondersteunende verdedigende principes

Bij het bovenstaande voorbeeld van het drukzetten op de opbouw van een tegenstander, horen ter ondersteuning een aantal voetbalprincipes gericht op het verdedigen op de helft van de tegenstander. Dat ziet er als volgt uit:

We houden ons aan de manier van drukzetten zoals getraind binnen de menukaart. De volgende uitgangspunten zijn daarbij essentieel:

• De passlijnen naar de as sluiten we als eerste. We dwingen de tegenstander terug of naar de zijkant. Iedere terug- of zijwaartse pass zien we als een klein winstpunt.
• Dicht bij de bal zitten we strak op de tegenstander; verder van de bal gaat de aandacht naar het voorkomen van openingen naar de andere kant van het veld.
• Als we een speler loslaten, dragen we die altijd verbaal over. Eerst checken, dán uitstappen. Geen overdracht betekent: níet uitstappen.
• Uitstappen doe je altijd vanuit de tegenstander die je loslaat, zodat de passlijn naar die speler wordt gesloten.
  • Spelers achter je coachen daarbij hoe je tussen bal en tegenstander blijft.
• De twee tegenstanders die het verste van de bal zijn, mogen worden losgelaten — maar niet uit het oog verloren.
• Verplaatsen tegenstanders zich anders dan verwacht, dan stapt degene die het dichtst bij de bal is uit.
• Als een speler uitstapt en er gevaarlijke ruimte achterlaat, dan zakt de dichtstbijzijnde speler een linie om die ruimte af te dekken.